Dr. Gene Mayer

BAKTERIOLOGJIA IMUNOLOGJIA MIKOLOGJIA PARAZITOLOGJIA VIROLOGJIA
ANGLISHT



BAKTERIOLOGJIA – KAPITULLI 21
RICKETTSIA, ORIENTIA, EHRLICHIA, ANAPLASMA, COXIELLA DHE BARTONELLA  

Pėrktheu: Lul Raka

 

SPANJOLLISHT
VIDEO LIGJĖRATA
ANGLISHT
E-MAIL DR LUL RAKA
Universiteti i Prishtinės

Literatura: Murray et al. Medical Microbiology, 5th ed., kapitujt 45,46

Shumica e imazheve nė kėtė kapitull janė marrė nga Centers for Disease Control
 

OBJEKTIVAT MĖSIMOR
Pėrshkrimi i ndėrveprimeve tė Rickettsia, Ehrlichia, Coxiella dhe Bartonella me qelizėn strehuese

Pėrshkrimi i patogjenezės, epidemiologjisė dhe sindromeve klinike tė shoqėruara me sėmundjet qė shkaktojnė Rickettsia, Ehrlichia, Coxiella dhe Bartonella


Diskutimi i metodave pėr trajtimin, parandalimin dhe kontrollin e sėmundjeve tė shkaktuara nga rikeciet

 

FJALĖT KYĒE
Burimi i sėmundjes
Vektori
Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore
Erlihioza
Rickettsialpox
Tifoja e shkurreve
Tifoja epidemike
Tifoja murine
Ethet Q
Ethet e llogoreve
Sėmundja e gėrvishtjes sė macės
Kalimi transovarian
Testi Veil-Felix
Sėmundja e Brill-Zinserit
Morulla

 

RICKETTSIA, ORIENTIA, EHRLICHIA, ANAPLASMA, COXIELLA

Infeksionet me rikecie kanė luajtur njė rol tė rėndėsishėm nė historinė e civilizimit perėndimor. Tifoja epidemike ka qenė e njohur qė nga shekulli i XVI-tė dhe pėr njė kohė tė gjatė ėshtė shoqėruar nga uria dhe luftėrat duke ndikuar nė pėrfundimin e disa luftėrave. Ajo mbyti ose shkaktoi vuajtje tė mėdha te 100.000 njerėz gjatė dy luftėrave botėrore. Pėrkundėr historisė sė gjatė tė sėmundjes, shkaktari i saj zbulua tek nė fillim tė shekullit XX. Hauard Rikec, ishte i pari qė pėrshkroi shkaktarin e sėmundjes sė Etheve njollore tė bjeshkėve shkėmbore dhe kultivoi mikroorganizmin nė laborator. Hulumtuesit e tjerė pas tij vėrtetuan se shkaktari etiologjik i tifos epidemike ishte i lidhur me mikroorganizmin e pėrshkruar nga Rikec. Pasi qė u kuptua se nė pėrhapjen e sėmundjes rol tė rėndėsishėm luajnė vektorėt artropodė, u morėn masat adekuate pėr kontrollin e kėtyre vektorėve duke rezultuar nė parandalimin dhe kontrollin e sėmundjes. Mirėpo, pėrkundėr masave parandaluese nė luftimin kundėr tifos, sot ende mund tė thuhet se “tifoja nuk ka vdekur”.

Rickettsia, Ehrlichia, Anaplasma dhe Coxiella - tė gjithė janė parazitė tė vegjėl obligativė brendaqelizorė. Nė fillim mendohej se kėto mikroorganizma i pėrkasin tė njejtės familje, por mė vonė u kuptua se ato janė pėrfaqėsues nėpėr familje tė ndryshme tė baktereve. Sikurse pėr kllamidiet, edhe pėr kėto mikrobe mendohej se janė virusė, pėr shkak tė madhėsisė sė vogėl dhe ciklit jetėsor brendaqelizor. Por, ato janė baktere tė vėrteta me ndėrtim strukturor tė afėrt me bakteret Gram negative. Kėto baktere ngjyrosen dobėt nė ngjyrosjen sipas Gramit dhe janė kokobacile Gram negative. Pėr ngjyrosjen e tyre pėrdoret metoda e Gimzės. Edhepse kėto baktere janė tė afta t’i krijojnė tė gjithė metabolitėt e nevojshėm pėr rritje, ato kanė njė sistem transportues tė ATP qė iu lejon shfrytėzimin e ATP-sė sė strehuesit. Prandaj, gjersa kanė ATP nga strehuesi, ato janė parazitė tė energjisė.

Tė gjithė kėta mikroorganizma mbahen nė natyrė nė burimet (rezervoarėt) shtazore apo nė artropode. Me pėrjashtim tė Coxiella, tė gjitha transmetohen pėrmes vektorėve artropodė (psh. rriqnat, akarinet, morrat apo pleshtat). Njerėzit infektohen rastėsisht me kėto mikrobe. Burimi i sėmundjes, vektorėt dhe sėmundjet kryesore qė shkaktojnė janė pėrmbledhur nė tabelėn 1 ( adaptuar nga  Murray,et al. Medical Microbiology, 3rd Ed. Table 43-1).

 

Tabela 1

Sėmundja

Mikroorganizmi

Vektori

Burimi

Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore

R. rickettsii

Rriqnat

Rriqnat, brejtėsit e egėr

Erlihioza

E. chaffeensis
E. ewingii
 

Rriqnat

Drerėt, gjitarėt e vegjėl

Anaplazmoza A. phagocytophilum Rriqnat Drerėt, gjitarėt e vegjėl

Rickettsialpox

R. akari

Akarinet

Akarinet, brejtėsit e egėr

Tifoja e shkurreve

R. tsutsugamushi

Akarinet

Akarinet, brejtėsit e egėr

Tifoja epidmike

R. prowazekii

Morrat

Njerėzit, pleshtat e ketrave, ketrat fluturues

Tifoja murine

R. typhi

Pleshtat

Brejtėsit e egėr

Ethet Q

C. burnetii

S’ka

Gjedhet, delet, dhitė, macet

 

 

rick1.jpg (37437 bytes) Infeksioni i qelizave endoteliale me Rikecie dhe Orientia

I. Rickettsia dhe Orientia

Orientia mė parė quhej Rickettsia

A. Shumėzimi

Rikeciet parapėlqejnė infektimin e qelizave endoteliale qė mveshin enėt e vogla tė gjakut me anė tė fagocitozės sė indukuar parazitare. Pasi depėrtojnė brenda qelizės strehuese, kėto baktere shkaktojnė lizėn e membranės sė fagosomit pėrmes fosfolipazės dhe kalojnė nė citoplazmė ku ndodh shumėzimi i tyre. Rruga e daljes jashtė qelizės strehuese ndryshon varėsisht nga lloji i baktereve. R.prowazeki del jashtė pėrmes lizės sė qelizės, kurse R.rikettsii nxirret jashtė pėrmes projeksioneve lokale (filopodet). Aktina F nė qelizėn strehuese bashkohet me R.rikettsii ; aktina i jep “shtyrje” bakteres pėrmes filopodeve. O. tsutsugamushi del jashtė me bulėzim nėpėr membranėn qelizore dhe mbetet e mbėshtjellė nė membranėn qelizore tė strehuesit.

B. Struktura antigjenike – bazuar nė strukturėn e tyre antigjenike, rikeciet ndahen nė disa grupe. Mikroorganizamt, sėmundjet pėrkatėse dhe pėrhapja e tyre gjeologjike ėshtė dhėnė nė tabelėn 2 (adaptuar nga Murray, et al., Medical Microbiology 3rd Ed. Table 43-1).

 

Tabela 2

Grupi i Etheve njollore

Mikroorganizmi Sėmundja Pėrhapja

R. rickettsii

Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore

Hemisfera perėndimore

R. akari

Rickettsialpox

SHBA, ish-Bashkimi Sovjetik

R. conorii

Ethet botuneze

Vendet mediterane, Afrika, India, Azia Jugperėndimore

R. sibirica

Tifoja siberiane e morrave

Siberia, Mongolia, Kina veriore

R. australis

Tifoja Australiane

Australia

R. japonica

Ethet njollore orientale

Japonia

Grupi i tifos

Mikroorganizmi Sėmundja Pėrhapja

R. prowazekii

Tifoja epidemike

Tifoja rekrudescente

Tifoja sporadike
Amerika Jugore dhe Afrika

Kudo nė botė

SHBA

R. typhi

Tifoja murine

Kudo nė botė

Grupi i tifos sė shkurreve

Mikroorganizmi Sėmundja Pėrhapja

O. tsutsugamushi

Tifoja e shkurreve

Azi, Australi veriore, ishujt e Pacifikut

C. Patogjeneza dhe imuniteti – patogjeneza e sėmundjes mbėshtet kryesisht nė shkatėrrimin e qelizave pėr shkak tė shumėzimit tė baktereve. Shkatėrrimi i qelizave endoteliale qon nė gjakderdhje dhe dėmtime tė indeve dhe organeve pėrcjellėse. Nuk ka tė dhėna pėr dėmtimet imunopatologjike. Nė masat mbrojtėse tė organizmit tė dy llojet e imunitetit lujanė rol me rėndėsi: si ai qelizor ashtu edhe ai humoral. Rikeciet e opsonizuara nga antitrupat fagocitohen dhe shkatėrrohen nga makrofagjet. Mė pas infeksioni me rikecie jep mbindjeshmėri tė tipit tė vonshėm.

rick1ml.jpg (85044 bytes)   Ngjitja e rikecieve pėr sipėrfaqen e qelizės endoteliale pasohet nga hyrja e tyre nė qelizė pėrmes fagocitozės sė indukuar nga vetė rikeciet. Pas fagocitozės, humbet membrana e fagosomit (shigjeta) dhe rikeciet ikin nė citoplazmėn e qelizės strehuese.
© Vsevolod Popov and David H. Walker, University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas  USA and The MicrobeLibrary

rick2ml.jpg (91737 bytes) Pas lirimit nga fagosomi, rikeciet rriten tė lira nė citoplazmėn e qelizave tė kultivuara, duke u ndarė me fizion binar (shigjeta). Nė fotografi ėshtė theksuar membrana e jashtme dhe e brendshme e rikecieve. © Vsevolod Popov and David H. Walker, University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas  USA and The MicrobeLibrary

rick3ml.jpg (102260 bytes) Rikeciet shtyhen nėpėr citoplazmėn e qelizės strehuese pėrmes stimulimit tė polimerizimit tė aktinės F tė qelizave strehuese, siē shihet nė formė komete (shigjeta). © Vsevolod Popov and David H. Walker, University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas  USA and The MicrobeLibrary

rick4ml.jpg (62820 bytes) Propulsioni me anė tė aktineve F nė projeksionet e gjata tė qelizave strehuese qė njihen si filopode i paraprin lirimit tė rikecieve nga sipėrfaqja qelizore apo nė pėrhapjen e tyre tek qelizat fqinje endoteliale. © Vsevolod Popov and David H. Walker, University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas  USA and The MicrobeLibrary

rick5ml.jpg (105012 bytes)  Rritja e rikecieve nė endotel rezulton me dėmtime tė integritetit vaskular dhe rrjedhje tė lėngut nė organet vitale siē ėshtė truri. Grumbullimi i lėngut (edema) nė hapėsirėn perivaskulare (ylli) mund tė jep encefalit klinik.  © Vsevolod Popov and David H. Walker, University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas  USA and The MicrobeLibrary

rick6ml.jpg (94916 bytes)  Substancat qė prodhohen nga qelizat imune (interferoni γ dhe tumor necrosis factor α) “aktivizojnė” qelizat e infektuara endoteliale pėr tė shkatėrruar rikeciet brendaqelizore pėrmes krijimit tė autofagosomeve. Mė vonė, bashkimi i lizosomeve me autofagosomet rezulton nė zbėrthimin e rikecieve qė shkatėrrohen (shigjeta). © Vsevolod Popov and David H. Walker, University of Texas Medical Branch at Galveston, Galveston, Texas  USA and The MicrobeLibrary

 

 

BURIMET E INTERNETIT
CDC – Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore


D. Rickettsia rickettsii (Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore - Rocky Mountain spotted fever)

1. Epidemiologjia
Kjo sėmundje ėshtė mė e shpeshta nė grupin e sėmundjeve rikecioze nė SHBA, me njė frekuencė tė paraqitjes prej 400-700 rastesh.

Edhepse sėmundja fillimisht ėshtė pėrshkruar nė shtetet qė kanė bjeshkė shkrepore, tashmė ajo ėshtė e shpeshtė nė shumė shtete tjera tė vendit, pėrfshirė edhe Karolinėn Jugore.

Bakteret barten pėrmes kafshimit tė rriqnave tė infektuara dhe kanė shpeshtėsi sezonale tė pėrhapjes sė tyre (kryesisht nga prilli nė shtator). Rikeciet nė brendi tė rriqnave janė nė gjendje qetėsie. Ato aktivizohen nė shujtėn e ngrohtė ushqimore dhe lirohen me pėrshtymėn e rriqnave. Prandaj, para se mikrobi ta infektojė organizmin duhet tė ketė ekspozim tė zgjatur (24-48 orė) ndaj njė rriqne tė infektuar. Burim kryesor pėr R.rickettsii ėshtė rriqna e gjinisė Ixodid, nė tė cilin ndodh pasazha transovariane. Brejtėsit e egėr mund tė infektohen dhe veprojnė si burim i baktereve, por ato nuk konsiderohen burim kryesor tė pėrhapjes sė sėmundjes.
rocky-bact.jpg (6187 bytes)  Ngjyrosja e Himenezit e qelizave hemolimfatike tė rriqnave tė infektuara me R. rickettsii  CDC
rocky-age.gif (4873 bytes)  Mesatarja e incidencės vjetore tė Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore sipas moshės, 1993-1996  CDC
rocky year.gif (8822 bytes)  Rastet e raportuara tė Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore nė SHBA, 1942-1996   CDC

rocky-month.gif (7960 bytes)  Shpėrndarja sezonale e rasteve tė raportuara tė Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore, 1993-1996 CDC

rocky-map3.gif (22329 bytes)  Numri i rasteve tė raportuara tė Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore sipas shteteve dhe rajoneve, 1994-1998 CDC

rocky map.gif (5613 bytes)   Shpėrndarja e pėrafėrt e rriqnave amerikane tė qenit. CDC

rocky-tick2.jpg (5085 bytes)  
Dermacentor andersoni. CDC

rocky-map2.gif (5683 bytes)  Shpėrndarja e pėrafėrt e Dermacentor andersonit. CDC
 

rocky-tick.jpg (7244 bytes)  Rriqna amerikane e qenit (Dermacentor variabilis) CDC
rocky-tickcycle.gif (18545 bytes)  Cikli i pėrgjithshėm jetėsor i rriqnave Dermacentor variabilis dhe Dermacentor andersoni  (Familja Ixodidae)  CDC


2. Sindromet klinike
Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore fillojnė me shfaqje tė papritur tė etheve, rrėqethjeve, kokėdhembjes dhe
mialgjisė, zakonisht 2-12 ditė pas kafshimit tė rriqnės. Ndryshimet lėkurore (90% tė rasteve) kryesisht shfaqen 2-3 ditė mė vonė. Njollat lėkurore fillojnė nė duar dhe kėmbė dhe pėrhapen me rrugė centripetale kah trupi. Njollat nė shuplaka dhe shputa janė tė shpeshta. Fillimisht njolla ka karakter makulopapular por nė stadet e vonshme tė sėmundjes mund tė jetė petekiale dhe hemorragjike.

Ndėrlikimet nga vaskuliti i pėrhapur mund tė pėrfshijnė simptome tė traktit tretės, pamjaftueshmėri tė mushkėrive, konvulzione, komė dhe pamjaftueshmėri akute tė veshkėve. Ndėrlikimet shfaqen kryesisht nė rastet nė tė cilat nuk ka pasur njolla, pasiqė te kėto raste terapia zakonisht vonohet. Vdekshmėria te pacientėt e patrajtuar shkon nė 20%
 
rocky-feet.gif (38245 bytes)  Njollat karakteristike nė fazėn e vonshme tė Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore nė kėmbėn e pacientit. CDC

rocky-foot2.jpg (5493 bytes)   Ndryshimi i hershėm lėkuror (makullar) nė shputėn e kėmbės.  CDC

rocky-arm.jpg (8438 bytes)  Ndryshimi i vonshėm (petekial) nė shuplakė dhe parakrah.  CDC
 
 


3. Diagnoza laboratorike
Diagnoza nismėtare vehet duke u bazuar nė shfaqjet klinike dhe terapia nuk bėn tė presė vėrtetimin e diagnozės me ekzaminime laboratorike. Rruga mė e shpejtė pėr vėrtetimin e diagnozės ėshtė testi me antitrupa floreshent pėr zbulimin e antigjeneve nė biopsitė e lėkurės. Por, ky test ėshtė i mundur vetėm nė disa prej laboratoreve referente. Nė pėrdorim praktik janė edhe metodat e bazuara nė PCR, por edhe kėto bėhen kryesisht nė laboratoret referente. Testi i Veil-Feliksit qė ėshtė njė test aglutinimi pėr zbulimin e antitrupave qė reagojnė nė mėnyrė tė kryqėzuar me Proteus vulgaris, nuk rekomandohet mė pėr diagnozėn e sėmundjes. Arma kryesore nė diagnostikėn primare mbetet serologjia. Pėr diagnozėn serologjike tė Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore janė nė dispozicion testet indirekte tė floreshencės si dhe testet e lateks-aglutinimit.

rocky-ifa.jpg (13644 bytes) IFA nė serumin pozitiv human te Rickettsia rickettsii e rritur nė qeskėn viteline tė zogut, 400X  CDC

rocky-stain.jpg (21525 bytes)  Strukturat me ngjyrė tė kuqe tregojnė ngjyrosjen imunohistologjike tė Rickettsia rickettsii nė qelizat endoteliale tė enės sė gjakut nga njė pacient me ENBSH fatale CDC

4. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli
R.rikettsii
ėshtė e ndjeshme ndaj tetraciklineve dhe kloramfenikolit. Nevojitet trajtim i menjėhershėm, sepse vonesa e rrit shkallėn e sėmundshmėrisė dhe vdekshmėrisė nga kjo sėmundje. Nuk ka vaksinė kundėr kėsaj sėmundje. Mėnyrat mė efikase parandaluese janė parandalimi i thumbimit tė rriqnave (rrobet mbrojtėse, repelentėt e insekteve) dhe heqja e menjėhershme e rriqnave. Pėrpjekja pėr kontrollin e burimit tė rriqnave nuk mund tė realizohet.

E. Rickettsia akari (rickettsialpox)

1. Epidemiologjia
R. akari
ėshtė gjetur nė SHBA dhe shfaqet me infeksione sporadike. Vektor ėshtė akarina e mijve, kurse burim i sėmundjes janė akarinet dhe mijtė. Nė akarine bakteret mbahen pėrmes transmisionit transovarian. Njerėzit infektohen rastėsisht.

2. Sindromet klinike
Kjo sėmundje ka karakter mesatar klinik dhe shkon me dy faza. Nė fazėn e parė zhvillohet papulla nė vendin e kafshimit tė akarineve qė shpejt ulqeron duke u zhvilluar nė
eskarė. Kjo fazė shfaqet afėrsisht 1 javė pas kafshimit. Pas njė inkubacioni prej 7-24 ditėsh nis faza e dytė e sėmundjes. Kjo karakterizohet me shfaqje tė papritur tė etheve, rrėqethjeve, kokėdhembjes dhe mialgjisė dhe pėrcillet pas 2-3 ditėsh me ndryshime tė gjeneralizuara lėkurore. Kėto ndryshime janė papulo-vezikulare kurse nė stadin e mėvonshėm bėhen krusta. Njollat shėrohen pas 2-3 javėsh pa lėnė vrragė. Rastet fatale janė tė rralla.

3. Diagnoza laboratorike
Mund tė bėhet vetėm nė laboratoret referente.

4. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli 
Tetraciklinet dhe kloramfenikoli mund ta pėrshpejtojnė shėrimin.
Masat nė kontrollin e mijve mund tė ndihmojnė parandalimin e sėmundjes.
 

F. Rickettsia prowazekii (Tifoja epidemike ose tifoja e morrave)

1. Epidemiologjia
Tifoja epidemike ėshtė sėmundje qė transmetohet pėrmes morrave tė trupit. Kur morri i infektuar e kafshon njeriun, ai njėkohėsisht defekon edhe bakteret qė i pėrmban nė feces. Iritimi i shkaktuar nga kafshimi, shkakton kruarje nė vendin e kafshimit. Kruarja mundėson inokulimin e baktereve nė lėkurėn e dėmtuar. Pėr dallim prej sėmundjeve tė tjera rikeciale, njerėzit janė burim primar i infeksionit pėr R.provazekii. Tifoja epidemike shfaqet tek njerėzit qė jetojnė nė mjedis tė mbingarkuar dhe me kushte tė kėqija sanitare- siē ndodh gjatė luftėrave, skamjes dhe fatkeqėsive natyrore. Te morri nuk ndodh transmisioni transovarian pasiqė ai ngordh disa javė pas infeksionit. Sėmundja shfaqet nė mėnyrė sporadike nė SHBA, kryesisht nė lindje ku burim i sėmundjes janė ketrat fluturues dhe pleshtat e tyre. Vektor tė sėmundjes janė pleshtat.

2. Sindromet klinike

a. Tifoja epidemike karakterizohet me shfaqje tė papritur tė etheve, rrėqethjes, kokėdhembjes, mialgjisė dhe artralgjisė, pas njė periudhe inkubimi prej mesatarisht 8 ditėsh. Ndėrkaq, 7 ditė mė vonė te shumica e pacientėve zhvillohet ndryshimi lėkuror. Ky lezion lėkuror ėshtė makulopapular por mund tė jetė edhe petekial apo hemorragjik. Pėr dallim nga ndryshimet lėkurore qė vėrehen te Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore, kėtu ndryshimet sė pari hasen nė trup dhe pastaj shpėrndahen nė gjymtyrė (pėrhapja centrifugale). Ndėrlikimet e sėmundjes janė: miokarditi, trullosja dhe deliriumi. Emėrtimi tifus vjen nga greqishtja pėr “tym”, duke pėrshkruar faktin se trullosja dhe deliriumi shpesh ndėrlikojnė sėmundjen. Shėrimi mund tė zgjasė me muaj. Shkalla e vdekshmėrisė dallon, por mund tė jetė e lartė nė disa epidemi (60-70%).

b. Sėmundja e Brill-Zinserit ėshtė tifo epidemike pėrsėritėse. Ajo shfaqet disa dekada pas infeksionit parėsor. Nė SHBA mė sė shpeshti ėshtė vėrejtuar tek ata qė kanė qenė tė ekspozuar ndaj tifos epidemike gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Kursi klinik i sėmundjes ėshtė i ngjashėm me tifon epidemike por ėshtė mė i lehtė dhe shėrimi ėshtė mė i shpejtė. Ndryshimet lėkurore rrallė vėrehen. Diagnoza bėhet nė bazė tė etheve me origjinė tė panjohur dhe anamnezės sė ekspozimit paraprak ndaj tifos epidemike.

3. Diagnoza laboratorike
Diagnoza vehet nė bazė tė shenjave klinike dhe menjėherė fillohet me terapi para vėrtetimit laboratorik tė sėmundjes. Prodhohen antitrupat Veil-Feliks, por ky test mė nuk rekomandohet. Pėr diagnozėn e sėmundjeve tė shkaktuara nga R.provazekii testi kryesor laboratorik ėshtė serologjia. Bėhen testet indirekte tė antitrupave fluoreshent dhe testet e lateks-aglutinimit. Pacienėt me tifo epidemike fillimisht kanė rritje tė IgM, pasuar me rritjen e IgG, kurse pacientėt me sėmundjen e Brill-Zinserit filimisht kanė pėrgjigje anamnestike me IgG. Izolimi i mikroorganizmave ėshtė i mundshėm por ėshtė i rrezikshėm.

4. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli
Tetraciklinet dhe kloramfenikoli janė shumė efikas. Kontrolli i morrave mund ta parandalojė sėmundjen. Ekziston njė vaksinė e mbytur dhe rekomandohet pėr pėrdorim nė popullatėn me rrezik tė lartė.
 

G. Rickettsia typhi (Tifoja endemike ose murine)

1. Epidemiologjia
Tifoja murine shfaqet me njė incidencė vjetore prej 40-60 rastesh. Mijtė janė rezervarė parėsor i sėmundjes qė pėrhapet nga pleshat e mijve si vektorė. Cikli normal ėshtė miu-pleshti-miu, kurse njeriu infektohet rastėsisht. Pasi nuk ka transfer transovarik te pleshtat, ato nuk janė rezervarė tė sėmundjes. Pleshti i macave, po ashtu mund tė jetė vektor i sėmundjes nė SHBA. Bakteret ndodhen nė fecesin e pleshtave dhe inokulohen nė lėkurėn e lėnduar pėrmes kruarjes nė zonėn e kafshimit.

2. Sindromet klinike
Shfaqjet klinike janė ethet, rrėqethjet, kokėdhembja dhe mialgjia qė shfaqen papritmas rreth 1-2 javė pas infeksionit. Nė shumicėn e rasteve shfaqen edhe ndryshime lėkurore. Ato fillojnė nė trup dhe pėrhapen nė gjymtyrė, pėr dallim nga ndryshimet qė shfaqen nė Ethet njollore tė bjeshkėve shkrepore. Sėmundja ka shkallė mesatare dhe shėrohet pėr 3 javė edhe nėse nuk trajtohet me barna.

3. Diagnoza laboratorike
Pėr zbulimin e antitrupave tė R.typhi pėrdoret testi serologjik i antitrupave me imunofloreshencė indirekte.

4. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli
Tetraciklinet dhe kloramfenikoli janė efikas. Kontrolli i rezervarėve tė brejtėsve ndihmon nė parandalimin e infeksionit. Nuk ka vaksinė kundėr kėsaj sėmundje.
ricket-em.jpg (96970 bytes)  Fagocitoza e Rickettsia tsutsugamushi nga qelizat e peritoneumit mezotelial tė miut. CDC/Dr. Edėin P. Eėing, Jr. epe1@cdc.gov

H. Orientia (Rickettsia)  tsutsugamushi (Tifoja e shkurreve)

1. Epidemiologjia
Tifoja e shkurreve shfaqet nė Azi, Australi dhe ishujt e Paqėsorit. Sėmundja pėrhapet tek njerėzit pėrmes formave larvore tė akarineve. Rezervar dhe vektor i sėmundjes janė akarinet tė cilat i bartin bakteret me rrugė transovarike. Brejtėsit, po ashtu, mund tė jenė rezervarė tė sėmundjes. Cikli normal ėshtė akarinė-brejtės-akarinė; njerėzit preken nė mėnyrė tė rastėsishme.

2. Sindromet klinike
Sėmundja karakterizohet me shfaqjen e papritur tė etheve, rrėqethjeve, kokėdhembjes dhe mialgjisė 1-3 javė pas depėrtimit tė baktereve. Pas 2-3 ditėsh shfaqet ndryshimi lėkuror makulopapular. Ky ndryshim haset sė pari nė trup dhe pastaj pėrhapet nė gjymtyrė (pėrhapja centrifugale). Shkalla e vdekshmėrisė nė epidemi ėshtė e ndryshme.

3. Diagnoza laboratorike
Testet serologjike pėr praninė e antitrupave.

4. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli
Tetraciklinet dhe kloramfenikoli janė efikas. Shmangia e ekspozimit ndaj akarineve e parandalon sėmundjen.

 

BURIMET E INTERNETIT
CDC Ehrlichia

II. Ehrlichia dhe Anaplasma

A. Shumėzimi

Ehrlichia dhe Anaplasma prekin kryesisht leukocitet. Ato futen nė qelizėn strehuese me anė tė fagocitozės dhe pastaj e pengojnė fuzionin e fagosomit me lizosom. Mikrobet rriten pėrbrenda membranės sė fagosomit dhe lirohen pas lizės sė qelizės. Trupthi inkluziv qė pėrmban mikrobet quhet morullė.

B. Epidemiologjia 

Ehrlichia ndahet nė tri grupe bazuar nė homologjinė gjenetike. Tabela 3 pėrmbledh sėmundjet qė shkaktohen nga Ehrlichia dhe Analpasma, vektorėt, rezervoarėt dhe pėrhapjen gjeografike.

rick3.jpg (43974 bytes)  Infeksioni i leukociteve nga Erlihia
ehrlich-us.gif (6426 bytes)  Rastet e raportura tė erlihiozės nė SHBA CDC
ehrlich-sewas.gif (5945 bytes)  Shpėrndarja sezonale e HE nė SHBA CDC

ehrlich-map3.gif (32970 bytes)  Zonat nė tė cilat mund tė shfaqet erlihioza e bazuar nė shpėrndarjen e vektorėve CDC

 
 

 

 

Tabela 3

Mikroorganizmi

Sėmundja

Vektori

Burimi

Pėrhapja

E chaffeensis

Erlihioza humane monocitare

 

Amblyomma americanum

Dreri i bardhė

SHBA – pjesėt juglindore, atlantike dhe pjesa jugore

E. ewingii

Parimisht sėmundje e qenve

Erlihioza granulocitare e njerėzve

Amblyomma americanum

Dreri i bardhė

SHBA – pjesėt juglindore, atlantike dhe pjesa jugore

A. phagocytophilum Anaplazmoza humane granulocitare (anaplazmoza humane) Drerėt dhe rriqnat e qenve Gjitarėt e vegjėl Viskonsin, Minesota, Konekikat

E. sennetsu

Ethet Sennetsu

I panjohur

I panjohur

Japoni

 

 


 

C.   E. chaffeensis (erlihioza humane monocitare)

1. Sindromet klinike – sėmundja i pėrngjan Etheve njollore tė bjeshkėve shkrepore, pėrveē dallimit se tek shumica e pacientėve nuk zhvillohen ndryshimet lėkurore (80%). Pėr shkak tė shkatėrrimit tė leukociteve vėrehet leukopenia. Vdekshmėria ėshtė e ulėt (5%).

2. Diagnoza laboratorike – vrojtimi mikroskopik i morullės nė strishot e gjakut ėshtė i rrallė , kurse kultura rrallėherė preferohet. Testet serologjike pėrdoren mė sė shpeshti nė diagnozė. Kohėve tė fundit, pėr diagnozėn e sėmundjes po pėrdoren testet molekulare tė cilat po e zėvendėsojnė serologjinė.

3. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli – pacientėt duhet tė trajtohen me doksiciklinė. Shmangia e zonave tė infektuara nga rriqnat dhe masat mbrojtėse (rrobet dhe repelentėt e insekteve) mund ta parandalojnė sėmundjen.

 

ehrlich-em.jpg (16055 bytes)  Fotomikrografia elektronike e morulave nė nė leukocitet e palcės sė eshtrave te njė pacient me erlihiozė. Shigjetat tregojnė erlihiet individuale.  CDC ehrlich-chaff.jpg (5338 bytes)  Ehrlichia chaffeensis parimisht infekton leukocitet mononukleare(monocitet dhe makrofagjet), por mund tė shihet nganjėherė edhe nė granulocitet e disa pacientėve me sėmundje tė rėndė. (morula nė citoplazmėn e monocitit)  CDC

ehrlicj-tick.gif (16724 bytes)  Amblyomma americanum CDC

ehrlich-map1.gif (14691 bytes) Shpėrndarja e Amblyomma americanum.  CDC

ehrlich-ifa.jpg (19841 bytes)  IFA e Ehrlichia chaffeensis tek qelizat DH82, 400X  CDC

ehrlich-stain.jpg (18019 bytes)  Ngjyrosja Diff-Quik e Ehrlichia chaffeensis nė qelizat DH82, 1000X CDC

 

ehr2ml.jpg (95531 bytes)  Ehrlichia sp. zhvillohet nė brendi tė vakuolės sė qelizės strehuese sė pari si qelizė retikulare dhe pastaj si qelizė e dendur thelbore. Vakuola qė pėrmban njė mikrokoloni tė erlihieve quhet morullė. Nė kėtė qelizė mund tė shihen disa morulla, pėrfshirė njerėn tė mbushur qė duket se ėshtė erlihie e vdekur (me shigetė).

ehr3ml.jpg (96924 bytes)  Njė qelizė nga kultura qė ėshtė infektuar nė mėnyrė eksperimentale me E. chaffeensis (shkaktar I HME), tregon morullat nė madhėsi tė ndryshme. Morullet e vogla (me shigjeta tė bardha) pėrmbajnė disa qeliza retikulare dhe duken nė stadet e hershme tė infeksionit.

ehr4ml.jpg (65931 bytes)  Qelizat me bėrthama tė dendura tė E. chaffeensis duke dalur nga qeliza strehuese pas rupturės sė morullės dhe membranės citoplazmike. Kėto erlihie tani do tė infektojnė qelizat tjera tė strehuesit ose mund tė gėlltiten nga ndonjė rriqėr, duke mundėsuar kėshtu pėrhapjen e infeksionit.
 
ehr1ml.jpg (106315 bytes)  Njė numėr i baktereve nė vakuolėn e qelizės sė infektuar. Erlihiet Gram negative kanė membranė tė jashtme dhe tė brendshme tė treguar me shigjetė (tė gjithė trupthat 0.5 mm.)
ehrlich-nh-hge.gif (35154 bytes)  Cikli jetėsor i agjensit tė Erlihiozės humane granulocitare. CDC


D.  E. ewingii dhe Anaplasma phagocytophilum (erlihioza humane granulocitare)

1. Sindromet klinike – Sėmundja ėshtė e ngjashme me erlihiozėn humane monocitare pėrveē se kėtu vdekshmėria ėshtė mė e lartė (10%).

2. Diagnoza laboratorike – Sikurse te E. chaffeensis.

3. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli – njėsoj sikurse E. chaffeensis.
 
ehrlich-equi.jpg (5311 bytes)    Mikroorganizmi patogjen qė shkakton erlihiozėn humane granulocitare parimisht infekton granulocitet (neutrofilet dhe rrallė eozinofilet). Ky agjens ėshtė shumė i ngjashėm me E. phagocytophila dhe me E. equi.  (Morullat nė citoplazmėn e neutrofileve). CDC
ehrilich-bltick.gif (14979 bytes) Ixodes scapularis.  CDC

ehrlick-bltickmap.gif (15402 bytes) Shpėrndarja e Ixodes scapularis. CDC

ehrlich=bltick2.jpg (3326 bytes)   Ixodes pacificus CDC
 
ehrlich-map2.gif (16811 bytes)  Shpėrndarja e pėrafėrt e iksodeve perėndimore  CDC



 

E.  E. sennetsu (Ethet senecu)

1. Sindromet klinike – sėmundja i pėrngjan mononukleozės infekcioze dhe pėrcillet me ethe, letargji, limfadenopti cervikale, rritje tė mononukleareve dhe limfociteve atipike.

2. Diagnoza laboratorike – testet serologjike.

3. Trajtimi- zakonisht pėrdoret tetraciklina. Sėmundja ėshtė beninje dhe nuk ka vdekshmėri as ndėrlikime serioze.

 

BURIMET E INTERNETIT 
CDC – Ethet Q

III.   Coxiella burnetii (ethet Q )

A. Shumėzimi

C. burnetii  infekton makrofagjet dhe mbijeton nė fagolizosome ku shumėzohet. Bakteret lirohen me anė tė lizės sė qelizave dhe fagolizosomeve.

B. Patogjeneza dhe imuniteti 

Infeksioni ndodh me inhalimin e thėrmizave ajrore. Mikrobet shumohen nė mushkėri dhe pastaj mund tė shpėrndahen nė organe tė tjera. Te pacienėt me infeksione tė rėnda vėrehen pneumonia dhe hepatiti granulomatoz. Te format kronike tė sėmundjes, komplekset imune mund tė luajnė rol me rėndėsi nė patogjenezėn e sėmundjes. Variacioni i fazave shfaqet te lipopolisaharidi i C.burnetti. Te sėmundja akute prodhohen antitrupa kundėr fazės II tė antigjenit. Kurse te infeksionet kronike vėrehen antitrupat edhe ndaj fazės I, edhe ndaj fazės II tė antigjeneve. Imuniteti qelizor ėshtė i rėndėsishėm nė shėrim.

C. Epidemiologjia 

C. burnetii  ėshtė jashtėzakonisht stabile nė ambientin e jashtėm dhe ka disa karakterisika sikur tė “sporeve”. C.burnetti infekton njė numėr tė madh kafshėsh pėrfshirė delet, gjedhet, dhitė dhe macat. Kjo baktere ėshtė gjetur nė placentėn dhe fecesin e kafshėve tė infektuara. Bakteret jetojnė nė tokėn e kontaminuar dhe shėrbejnė si vatėr infeksioni. C.burnetti poashtu mund tė bartet me qumėsht, andaj njerėzit qė konsumojnė qumėshtin e papasterizuar mund tė infektohen. Artropodet nuk janė vektorė tė shpeshtė tė transmetimit tė C.burnetii tek njerėzit, por rriqnat janė vektorė parėsorė nė bartjen tek shtamet veterinare.

C. burnetii ndodhet kudo nė botė, kurse infeksioni ėshtė mė i shpeshtė tek fermerėt, veterinarėt, punėtorėt e therrtoreve dhe punėtorėt tjerė qė punojnė me bagėti.

D. Sindromet klinike  

Sėmundja mund tė jetė mesatare dhe asimptomatike dhe shpesh shkon pa u diagnostikuar. Sėmundja mund tė jetė akute ose kronike. Tek Ethet Q akute, pacienti ka ethe, rrėqethje, kokėdhembje dhe mialgji. Simptomatologjia e traktit respirator ėshtė mesatare (“pneumonia atipike”). Mund tė vėrehen edhe hepatomegalia dhe splenomegalia. Nė ekzaminimet histologjike te shumica e pacientėve me Ethe Q vėrehen granulomat. Ethet Q kronike vėrehen nė trajtė tė endokarditit nė valvulat e dėmtuara tė zemrės. Prognoza e sėmundjes pėr infeksionin kronik me Ethe Q nuk ėshtė e mirė. 

E. Diagnoza laboratorike  

Serologjia ėshtė metoda mė e shpeshtė nė diagnozėn e Etheve Q. Antitrupat e krijuar ndaj antigjenit tė fazės II pėrdoren pėr diagnozėn e sėmundjes akute, kurse antitrupat ndaj tė dy fazave tė antigjeneve pėrdoren pėr diagnozėn e sėmundjes kronike.

F. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli  

Tetraciklina pėrdoret pėr trajtimin e Etheve Q akute. Sėmundja kronike trajtohet me kombinimin e antibiotikėve. Nė disa vende ka vaksinė, si p.sh. nė Australi, por ajo nuk ėshtė miratuar pėr pėrdorim nė SHBA. 


 

rick2.jpg (42781 bytes)   Infeksioni i makrofagjeve me Coxiella
Bartonellosis8.jpg (160749 bytes)   Bartoneloza- infeksion bakteror i shkaktuar nga Bartonella bacilliformis qė haset nė Amerikėn Latine. Infeksioni mund tė shfaqet qoftė si anemi akute febrile (Ethet Oroja) ose si shpėrthim kronik lėkuror (Verruga peruana). © Dr V. Lloyd, Mount Allison University

IV. Bartonella

A. Mikrobiologjia  

Bartonella ėshtė bacil i vogėl Gram-negativ aerob qė shumė vėshtirė kultivohet nė terrenet ushqyese. Kjo baktere ėshtė gjetur te shumė kafshė, mirėpo tek to nuk shkakton sėmundje tė dukshme. Nė sėmundjet e njerėzve duket se insektet kanė rėndėsi si vektorė. Disa shtame janė tė afta t’i infektojnė eritrocitet kurse tė tjerat thjesht ngjiten nė qelizat e strehuesit. Tabela 4 pėrmbledh kėta mikroorganizma dhe sėmundjet qė shkaktojnė. 

 

Tabela 4

Mikroorganizmi

Sėmundja

B. Quintana

(ish- Rochalimaea quintana)

Ethet e llogoreve (ethet e kėrcirit, ethet 5 ditėshe), angiomatozė bacilare, peliozė bacillare dhe endokardit

B. henselae

Sėmundja e gėrvishtjes sė maces, angiomatoza bacilare, pelioza bacillare dhe endokardit

B. bacilliformis

Ethet Oroja (bartonelloza, sėmundja e Karionit)

B. elizabethae

Endokarditi (i rrallė)

B. B. quintana

1. Epidemiologjia – Ethet e llogoreve hasen kryesisht gjatė luftėrave tė ndryshme. Vektor i sėmundjes ėshtė morri i trupit tė njeriut dhe nuk ka rezervoar tjetėr pos njeriut. Nuk ka transmision transovarian te morri. Mikrobi haset nė feces tė morrit dhe inokulohet nė trup me anė tė kruarjes. Cikli jetėsor ėshtė njeriu-morri-njeriu.

2. Sindromet klinike – infeksioni me B.quintana mund tė pėrcillet prej infeksionit asimptomatik e deri nė sėmundje tė rėndė. Simptomet e sėmundjes janė ethet, rrėqethjet, kokėdhembjet dhe dhembje e fortė nė tibie. Ndryshimet lėkurore nė trup mund tė jenė prezente ose tė mungojnė. Simptomet mund tė rishfaqen nė intervale 5 ditėshe prandaj sėmundja quhet edhe si Ethja 5 ditore. Shkalla e vdekshmėrisė ėshtė e ulėt.

3. Diagnoza laboratorike – testet serologjike bėhen vetėm nė laboratoret referente. Kohėve tė fundit bėhen edhe testet e bazuara nė PCR.

4. Trajtimi, parandalimi dhe kontrolli – nė trajtimin e sėmundjes pėrdoren antibiotikė tė ndryshėm. Masat e kontrollit tė morrave janė rruga mė e mirė nė parandalimin e sėmundjes.

 

 

C. B. henselae - (sėmundja e gėrrithjes sė maces)

1. Epidemiologjia – sėmundja e gėrrithjes sė macės merret pas ekspozimit ndaj macave (gėrrithjet, kafshimet dhe mundėsisht edhe pleshtat e macave).

2. Sindromet klinike – sėmundja zakonisht ėshtė beninje dhe karakterizohet me limfadenopati kronike regjionale.

3. Diagnoza laboratorike – pėrdoren kryesisht testet serologjike.

4. Trajtimi –kjo sėmundje si duket nuk pėrgjigjet nė terapinė me antibiotikė. 

 

Kthehu nė Seksionin e Bakteriologjisė tė Mikrobiologjia dhe Imunologjia On-line

Kthehu nė Udhėzuesin e Departamentit tė Mikrobiologjisė dhe Imunologjisė

Kjo faqe ėshtė  copyright 2007   The Board of Trustees of the University of South Carolina
Faqja e pėrditėsuar mė  Tuesday, May 05, 2009
Faqja mbahet nga 
Richard Hunt

Problemet eventuale, Ju lutemi t’i raportoni te
rhunt@uscmed.sc.edu